![](http://malyformat.com/wp-content/uploads/2017/10/Smith_Swing-Tiime_wlasc_500pcx-min.jpg)
Zadie Smith "Swing Time", tłum. Tomasz Kłoszewski, Znak, Kraków 2017, s. 480.
Możliwe, że wszyscy żyjemy w bańkach, które różnią się tylko wielkością – mówi jeden z bohaterów na ostatnich stronach „Swing Time”. Jeśli tak faktycznie jest, to bańka Zadie Smith zdecydowanie rośnie, obejmuje coraz więcej kontekstów i zbiera je w coraz prostszych, lokalnych historiach. „Swing Time” jest powieścią rozpiętą między lokalnym północnym Londynem oglądanym oczyma dwóch zaprzyjaźnionych dziewczynek a globalną przestrzenią bez granic, w której narracja fabularna dojrzewa razem z narratorką. Bezimienna bohaterka (dla potrzeb tekstu nazwę ją prowokacyjnie X) i jej przyjaciółka Tracey przeżywają razem lata ’80, tańcząc, oglądając filmy i słuchając płyt – ale ich drogi dość szybko się rozchodzą: Tracey podąży ścieżką kariery tanecznej, do której jest naturalnie predestynowana, X zaś, nie mogąc znaleźć swojego miejsca, przewinie się przez wielokulturowy, wielotożsamościowy Londyn, by ostatecznie zostać asystentką światowej sławy piosenkarki i tancerki Aimee.
Clue powieści leży jednak nie w trudnej, jak się okaże, relacji narratorki i Tracey, ale, jak zawsze u Smith, w wątkach pobocznych. Wątków tych jest sporo i, co stosunkowo nowe, tym razem nie zostają ze sobą splątane, a łączy je jedynie główna bohaterka: warto je przynajmniej wskazać. Szalenie ważną rolę w świecie Smith odgrywa matka narratorki, aktywistka, feministka, polityczka: przeciwwaga dla biernej córki, niepewnej swojego miejsca i zadania w świecie. Drugą figurą, z którą konfrontuje się X, jest gwiazda pop Aimee. Praca asystentki dostarcza X blichtru i pieniędzy, ale też wyrywa ją z dotychczasowej biernej egzystencji przedstawicielki klasy średniej: zmusza do zrewidowania sądów, wyjścia poza naiwny ogląd świata. Z polecenia Aimee X odwiedza wielokrotnie nienazwane wprost afrykańskie państwo (chodzi najprawdopodobniej o Gambię), gdzie koordynuje w imieniu przełożonej budowę nowoczesnej szkoły. Wyjście poza lokalną przestrzeń miasta pozwala Smith na wymierzenie ostrza krytyki w stronę rzeczywistości globalnej w stopniu większym niż w poprzednich powieściach: stąd też, jak sądzę, „Swing Time” może lepiej od poprzednich powieści Smith wybrzmieć w monolitycznej tożsamościowo i kulturowo Polsce.
Wyjście poza lokalną przestrzeń miasta pozwala Smith na wymierzenie ostrza krytyki w stronę rzeczywistości globalnej
Nie zapominając więc o północnym Londynie, Smith rozciąga perspektywę na dwa plany: zachodni, reprezentowany przez Nowy Jork i europejskie stolice kultury (oddalone od siebie o zaledwie kilka stron lub kilka godzin lotu prywatnym odrzutowcem), oraz afrykański, gambijski, nad którym z troską pochyla się Aimee i w którym chce utworzyć nowoczesną szkołę. Z tego jaskrawego zestawienia wynikają, jak można się spodziewać, liczne pytania o „naturę” podziału świata – na naszych i innych, pomagających i wspomaganych. Nierzadko są one jednak ukrywane w formie dość bezpośredniej i pobrzmiewającej niczym aforyzm lub anegdota:
Zapytałam: „Jak tam jest?”, mając na myśli Afrykę.
– Nie byłem tam – odpowiedział zimno, nie patrząc na mnie.
– Przecież w zasadzie tu mieszkasz, czytałam twoje CV.
– Nie. W Senegalu, Liberii, Wybrzeżu Kości Słoniowej, Sudanie, Etiopii – owszem, ale nigdy nie byłem w Togo.
– Wiesz, o co mi chodzi.
Poczerwieniał na twarzy, odwrócił się do mnie i zapytał:
– Gdybyśmy lecieli do Europy, a ty chciałbyś się dowiedzieć jak jest we Francji, czy zadowoliłby cię opis Niemiec?
Albo:
– (…) Musa chce tylko prowadzić dżihad, nie ma nic złego w…
Moją twarz musiał wykrzywić grymas przerażenia, bo Hawa wskazała na mój nos i wybuchnęła śmiechem.
– Spójrzcie na nią! O mamusiu! Myśli, że mój kuzyn chce strzelać do ludzi, no nie, to zabawne mashala nawet nie ma szczoteczki do zębów, a co tu mówić o broni, ha, ha, ha!
Tu przechodzę do zasugerowanego wcześniej wątku: dlaczego „Swing Time” lepiej niż poprzednie powieści Zadie Smith wybrzmiewa w Polsce? X jest pochodzenia angielsko-jamajskiego (ten autobiograficzny wątek pojawia się zresztą u Smith nie pierwszy raz: Irie Bowden z „Białych zębów” również ma matkę Jamajkę i ojca Anglika), ale świat oglądany z jej perspektywy jest bez wątpienia innym światem niż ten opisywany przez narratorkę w debiutanckiej powieści Smith. Naiwność głównej bohaterki nie jest jednak wyszydzana. Przywołane powyżej fragmenty mogą dobrze sprawdzić się jako uniwersalny miernik wrażliwości kulturowej (kto nigdy nie pomyślał o Afryce jako jednolitym organizmie niech pierwszy rzuci kamień). Dotychczasową recepcję prozy Smith w Polsce można zapewne rozpatrywać w kategoriach orientalistycznej fascynacji innością, egzotyką społeczeństwa multikulturowego: lektura „Białych zębów” mogła stanowić podobny szok kulturowy, jak ten, którego doznaje się, pierwszy raz odwiedzając dużą, europejską, wielonarodowościową metropolię. Przeglądanie się czytelniczki lub czytelnika w bohaterach „Białych zębów” czy „Londyn NW” było o tyle trudne, że wymagało wykroczenia poza monolityczne ramy tożsamościowe, które wyznaczają nas jako Polaków. Afirmujący ton tych powieści miał oczywiście wybrzmieć również w Wielkiej Brytanii, która wciąż dojrzewała – i dojrzewa – do pełnej akceptacji swojego multikulturowego społeczeństwa, w którym głos powinni mieć również imigranci, dzieci z mieszanych małżeństw, czarni Arabowie, Hindusi, muzułmanie. X wyrasta z tego środowiska, ale jest już, bez cienia (lub odcienia) wątpliwości, Brytyjką, Europejką. Identyfikuje się, choć nie jest tego do końca świadoma, z kulturą zachodnią, którą bezrefleksyjnie traktuje jako powszechną perspektywę kulturową. Droga ku zaakceptowaniu w dawnym Imperium społeczeństwa wymieszanego, skundlonego, jak nazywał je Rushdie (mongrelized: niefortunnie termin ten nie znajduje dobrego polskiego tłumaczenia), którą podążała autorka wespół z innymi autorami postkolonialnymi, okazała się kończyć w miejscu wchłonięcia wielości kultur przez jedną Kulturę, imperialny moloch. Naiwność X polega na nieznajomości tej drogi.
Kwestie, o których tu piszę, zacierają się nieco w przekładzie. X opowiada swoje życie, mając nieco ponad trzydziestkę na karku i niejedną lekcję życiową za sobą, dlatego też patrzy na swoje dzieciństwo z dystansem, humorem: wyraźna jest jej kąśliwość względem innych i samej siebie. To krytyczne spojrzenie z przymrużeniem oka (lub przez palce) wybrzmiewa jednak głównie w oryginale, natomiast traci, jak sądzę, swój urok w tłumaczeniu:
Tracey, who was standing next to me, with her left foot in her mother’s hand, had (…) a full tutu, which no one else had even considered as a possibility, no more than turning up to a first swimming lesson in a diving suit.
Tracey – stała obok mnie z lewą stopą wspartą o dłoń matki – miała (…) tutu, choć nikt inny nawet nie pomyślał o takim stroju, przecież nie przychodzi się na pierwszą lekcję w pływalni w piance do nurkowania.
Przekład Tomasza Kłoszewskiego pobrzmiewa miejscami starością: nieodmienny laptop czy SMS nie trafiają do końca w charakter dojrzewania X. Również błędy językowe, które popełniają nierodzimi użytkownicy angielskiego, nie zawsze są oddane w polskim tłumaczeniu, a jeśli ma to miejsce, to w dość dziwnej i nienaturalnej, nawet jak na błąd, formie: zdecydowanie lepiej tłumaczenia tego typu wypowiedzi wychodziły Robertowi Sudołowi w przekładzie „Klaśnięcia jednej dłoni” Richarda Flanagana. Są to jednak raczej drobnostki, które nie psują samej historii; Smith, choć oczywiście odwołuje się często i chętnie do kwestii języka i jego znajomości, nie czyni z niego clue swoich powieści, z czym mamy niejednokrotnie do czynienia u autora „Ścieżek północy”.
Za językiem podąża bowiem kultura, która doskonale oddaje aktualny problem anglosfery, szczególnie tej rozpiętej między Londynem a Nowym Jorkiem: będąc punktem odniesienia niemal całego świata, zatraca ona możliwość spojrzenia na samą siebie z dystansu. Smith idzie o krok dalej: sugeruje, że nawet nadzieja zaistnienia dynamiki w społeczeństwie multikulturowym była złudna, gdyż kolejne pokolenia migrantów stają się nieświadome własnego pochodzenia. Znacząca w tym kontekście jest wizyta X w muzeum niewolnictwa, odkładana przez nią z dnia na dzień. „[S]iła wszędzie działa w ten sposób. Świat spływa krwią. Każde plemię ma swoje krwawe dziedzictwo: tu było moje” – mówi narratorka, ale miejsce pamięci okazuje się wręcz turystyczną atrakcją zakończoną kolejką do ciasnego karceru, w którym można przeżyć namiastkę bólu przodków.
Smith sugeruje, że nawet nadzieja zaistnienia dynamiki w społeczeństwie multikulturowym była złudna, gdyż kolejne pokolenia migrantów stają się nieświadome własnego pochodzenia
Pełniejszą rolę łącznika X z jej dziedzictwem stanowi taniec. Pasja taneczna, realizowana w praktyce i w gruntownej znajomości historii tańca, spełnia w „Swing Time” podobną rolę jak twórczość Caravaggia w „O pięknie”: wyznacza spektrum referencji, ale nie przekłada się bezpośrednio na taneczność powieści. Trudno byłoby nazwać powieść Smith powieścią o tańcu; taniec jest tu raczej funkcjonalnym lejtmotywem. X posiada pasję bez talentu: Tracey ma talent, wrodzoną sposobność, ale będąc naturalnie predestynowaną do tańca, nie dostrzega kryjących się w nim wartości. X jest zafascynowana szczególnie stepowaniem, być może dlatego, że dostrzega w nim właśnie nić porozumienia z przodkami:
[S]tarałam się wyjaśnić, co mnie pociąga w stepowaniu, a szczególnie w jego początkach. Mówiłam o irlandzkich marynarzach i afrykańskich niewolnikach, którzy odmierzali czas rytmicznymi uderzeniami stóp o drewniane pokłady statków, uczyli się nawzajem różnych kroków i tworzyli nową formę (…).
Korzyści płynących z takiej pięknej formy powrotu do korzeni nie widzi matka X, której zaangażowanie w strukturach lokalnych oddala ją od córki, ale też od samej lokalnej społeczności. To jedna z najciekawszych, najbardziej krytycznie przedstawionych postaci w powieści Smith (powściągliwej zwykle w wydawaniu bezpośrednich sądów). Smith uderza bezpośrednio w intelektualistów oderwanych od ludzi, realizujących postulaty wspólnotowe tylko poprzez pisma, listy i eseje. Buntująca się przeciwko oczytanej matce X zarzuca jej w pewnym momencie nieistnienie: zamknięcie się na świat, patrzenie tylko przez pryzmat polityczny. „Nadal obchodził ją – intelektualnie i politycznie – los tej wspólnoty, mimo że nie była już jej częścią” – spostrzega po latach X.
Przeciwwagą dla intelektualnej pieczy nad wspólnotą jest działalność charytatywna Aimee. Kaprys artystki, której majątek jest większy od budżetu Gambii (co odnotowuje w pewnym momencie bohaterka), przynosi co prawda pewne rezultaty, jest jednak wciąż kaprysem, okazją do romansu z miejscowym nauczycielem angielskiego i adopcji czarnego dziecka („Wszystkim wydawało się naturalne, że Aimee potrafi wyczarować dziecko równie łatwo, jak sprowadzić z Japonii torebkę z limitowanej kolekcji”). X miota się między dwoma wizjami rozwoju: bezmyślnym łożeniem funduszy – które, wszelako, są faktycznie łożone – a oddolną, szlachetną i pokorną działalnością. Nie muszę dodawać, że miotam się razem z nią.
Decyduję się jednak dodać – i idąc za ciosem – podsumuję moje niejednoznaczne wrażenia z lektury. Smith napisała powieść znakomitą. I trudniejszą od pozostałych. Chwała jej zresztą za to, już recepcja „Londyn NW” sugerowała pewne wyczerpanie strategii narracyjnej uprawianej przez pisarkę od „Białych zębów”. „Swing Time” otwiera niewątpliwie sporo drzwi i zerkanie na to, co kryje się za nimi za pośrednictwem oczu bezimiennej X, stanowi pewien dyskomfort. Jak sądzę, jest to dyskomfort wynikający z utożsamienia się z tym spojrzeniem: przeciętnym, upokarzanym, ale prowokującym do krytycznej refleksji nad rozmiarem bańki, w której żyjemy. Surowa wizja mojego świata ograniczonego jej rozmiarem jest bez wątpienia gryząca. Tak chyba właśnie powinna gryźć literatura.
![](http://malyformat.com/wp-content/uploads/2017/10/Smith_Swing-Tiime_wlasc_500pcx-min.jpg)
Zadie Smith "Swing Time", tłum. Tomasz Kłoszewski, Znak, Kraków 2017, s. 480.
ur. 1994, pochodzi ze skalnego Podhala. Współautor bloga o-poezji.pl. Publikował i debatował na stronach Biura Literackiego: w „Przystani” i „biBLiotece”. Sekretarz redakcji Kwartalnika Literackiego KONTENT. Kociarz. Mieszka w Krakowie.
![Grafika oka](http://malyformat.com/wp-content/themes/malyformat/static/img/oko-komenty.gif)